Sau “Chuyện với Thanh”, Bộ Văn hóa muốn kiểm duyệt ba vòng với sách về lịch sử, lãnh tụ
Lê Sáng
Khoản 2, Điều 5 của Luật Xuất bản hiện hành: “Nhà nước không kiểm duyệt tác phẩm trước khi xuất bản”.
Theo dòng sự kiện: Sáng 9/8, Bộ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch Lâm Thị Phương Thanh cho biết tại Quốc hội rằng dự án Luật Xuất bản (sửa đổi) sẽ bổ sung “ba vòng kiểm soát” đối với các nội dung “quan trọng, phức tạp, nhạy cảm” như: lãnh tụ, lịch sử, anh hùng dân tộc, lãnh đạo Đảng Cộng sản và nhà nước, v.v.
Theo đó, ba vòng kiểm soát gồm: nhà xuất bản thẩm định nội dung, cơ quan chủ quản phê duyệt kế hoạch xuất bản và cơ quan quản lý nhà nước tiếp tục thẩm định, cho ý kiến trước khi phát hành. Dự thảo cũng quy định nhà xuất bản phải nộp ấn phẩm lưu chiểu cho cơ quan quản lý nhà nước chậm nhất 10 ngày trước khi phát hành.
Theo bà Thanh, việc bổ sung quy định này nhằm bảo đảm an ninh chính trị – tư tưởng và hạn chế tối đa các sai sót.
Bà Thanh cũng cho biết sẽ giao Chính phủ quy định chi tiết vấn đề này, bao gồm danh mục nội dung cần kiểm soát và thời hạn cho ý kiến.
Ý kiến của dân biểu: Các đại biểu Quốc hội đều ủng hộ hướng sửa đổi trên, tuy nhiên, họ đề nghị dự thảo quy định các vấn đề cơ bản ngay trong luật, thay vì chờ Chính phủ quy định chi tiết.
Bà Nguyễn Thị Việt Nga (đoàn Hải Phòng) cho rằng việc dự thảo giao cho Chính phủ quy định toàn bộ danh mục và thời hạn cho ý kiến, trong khi luật chưa đưa ra tiêu chí xác định nội dung thuộc diện kiểm soát đặc biệt sẽ ảnh hưởng trực tiếp đến quyền chủ động của nhà xuất bản, quyền tác giả và các bên liên quan. Vì vậy, bà Nga đề nghị dự thảo quy định rõ nguyên tắc, tiêu chí xác định nội dung cần kiểm soát đặc biệt, thời hạn trả lời và cơ chế gia hạn.
Ông Nguyễn Vũ Trung (đoàn TP. Hồ Chí Minh) cũng cho rằng “nhiều nội dung quyết định bản chất của cơ chế hạn chế này lại giao Chính phủ quy định – đây chính là điểm cần yêu cầu luật quy định chặt chẽ hơn”. Bên cạnh đó, ông Trung kiến nghị chỉ áp dụng tiền kiểm cho một danh mục hẹp, còn phần lớn ấn phẩm khác cần chuyển sang cơ chế nhà xuất bản tự chịu trách nhiệm và thực hiện hậu kiểm theo mức độ rủi ro. Theo ông Trung, với các ấn phẩm thuộc diện kiểm soát đặc biệt cần quy định ngay trong luật những vấn đề sau: nguyên tắc xác định, thẩm quyền, thời hạn, trách nhiệm của cơ quan thẩm định, cơ chế xử lý khi hết thời hạn, quyền giải trình/yêu cầu xem xét lại của nhà xuất bản, v.v.
Điều chưa tỏ: Hiện cơ quan chủ trì soạn thảo chưa công bố hồ sơ dự án Luật Xuất bản (sửa đổi) có bổ sung nội dung trên, phiên bản dự thảo gần nhất được công bố để lấy ý kiến là vào đầu tháng 7/2026. Vào ngày 11/7, tại buổi thẩm tra của Ủy ban Văn hóa và Xã hội (Quốc hội) đối với dự thảo luật này, cơ chế kiểm soát đặc biệt đối với việc xuất bản nội dung về lịch sử, lãnh tụ vẫn chưa xuất hiện.
Luật Khoa đã liên lạc với Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch để làm rõ vấn đề này nhưng chưa nhận được hồi âm.
Liên quan: Vào ngày 21/7, Cục Báo chí ban hành Công văn số 1317, yêu cầu các cơ quan báo chí phải xin ý kiến cơ quan có thẩm quyền trước khi đăng, phát nội dung còn nhiều cách hiểu, thiếu căn cứ hoặc có nguy cơ tác động lớn. Yêu cầu này trái với Khoản 3 Điều 7, Luật Báo chí hiện hành, theo đó: “Báo chí không bị kiểm duyệt trước khi in, truyền dẫn và phát sóng, xuất bản trên không gian mạng”.
Có thể bạn chưa biết: Pháp luật hiện hành không đặt ra một quy trình hay yêu cầu biên tập, xuất bản riêng đối với các nội dung về lịch sử, lãnh tụ. Tuy nhiên, đây luôn là nhóm nội dung được cho là nhạy cảm, có nhiều quy định pháp luật cấm đoán liên quan.
Theo Điều 8, Luật Báo chí năm 2025, pháp luật cũng cấm đăng, phát các thông tin chống nhà nước, xuyên tạc chủ trương, đường lối của Đảng Cộng sản; xuyên tạc lịch sử; phủ nhận thành tựu cách mạng; xúc phạm dân tộc, anh hùng dân tộc; v.v.
Theo Điều 10, Luật Xuất bản năm 2012, đối với hoạt động xuất bản, nghiêm cấm xuất bản phẩm có nội dung tuyên truyền chống nhà nước; phá hoại khối đại đoàn kết dân tộc; xuyên tạc lịch sử, phủ nhận thành tựu cách mạng, xúc phạm dân tộc, danh nhân, anh hùng dân tộc.
Theo Điều 16, Luật Xuất bản hiện hành, cơ quan chủ quản không phê duyệt kế hoạch xuất bản mà chỉ định hướng kế hoạch xuất bản hằng năm. Nhà xuất bản đăng ký xuất bản với cơ quan quản lý nhà nước và tự chịu trách nhiệm về hoạt động xuất bản. Sau khi in, xuất bản phẩm phải nộp lưu chiểu chậm nhất 10 ngày trước khi phát hành. Cơ quan quản lý nhà nước đọc, kiểm tra, thẩm định xuất bản phẩm lưu chiểu.
Tiếp theo là gì? Theo công bố gần nhất, dự thảo này dự kiến được thông qua tại kỳ họp hiện nay (3/8 – 24/8) và có hiệu lực từ ngày 1/3/2027.
Bối cảnh: Trước đó, cuốn “Chuyện với Thanh” gây ra nhiều ý kiến trái chiều và bị cáo buộc “lật sử”, “xúc phạm Chủ tịch Hồ Chí Minh”, “xúc phạm dân tộc Việt Nam” khi chọn cách kể khác về Nguyễn Tất Thành. Làn sóng này khởi nguồn từ các cá nhân nổi bật trong việc đấu tố “Nỗi buồn chiến tranh” hay sự kiện về Trương Vĩnh Ký là Facebooker Phan Trung Can và Trung tướng Nguyễn Thanh Tuấn.
Đến nay, năm người đã bị bắt và khởi tố vì liên quan đến cuốn sách này, gồm: ông Nguyễn Thành Nam (tác giả của cuốn sách), ông Trần Việt Anh (giám đốc của Spiderum – tổ chức truyền thông cho cuốn sách), bà Nguyễn Thúy Hằng (giám đốc Nhà xuất bản Hội Nhà văn), ông Đào Bá Đoàn (tổng biên tập NXB) và ông Nguyễn Văn Yên (trưởng Ban Biên tập). Trong đó, thông tin ông Nam và ông Việt Anh bị bắt được báo chí nhà nước công bố vào tối 7/7. Đến ngày 15/7, Công an TP. Hà Nội khởi tố ba người còn lại. Cả năm người này đều bị cáo buộc “làm, tàng trữ, phát tán hoặc tuyên truyền thông tin, tài liệu, vật phẩm nhằm chống Nhà nước” theo Điều 117, Bộ luật Hình sự.
Ngoài ra, ngày 10/6, NXB Hội Nhà văn đã đăng thông cáo xin lỗi, dừng phát hành và thu hồi cuốn sách. Đến ngày 15/6, NXB này đã bị đình chỉ hai tháng và bị xử phạt 100 triệu đồng vì xuất bản “nội dung sai sự thật rất nghiêm trọng” trong cuốn sách “Chuyện với Thanh”. Đến ngày 15/7, Cục Báo chí thông báo đã xử phạt 23 báo, đài và kỷ luật hơn 30 cá nhân vì đã đăng bài “khen ngợi” cuốn sách này.
Sau “Chuyện với Thanh”, nhiều cuốn sách và nhà văn khác tiếp tục bị đấu tố như “Đức Thánh Trần” của Trần Thanh Cảnh, “Chim ưng và chàng đan sọt” của Bùi Việt Sỹ.
Bên lề: Những ngày qua, cựu đại biểu Quốc hội Nguyễn Sỹ Cương – chồng của Bộ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch Lâm Thị Phương Thanh – đã trở thành chủ đề thịnh hành bậc nhất trên mạng xã hội Threads. Người dùng cáo buộc ông này gây ra một vụ tai nạn giao thông ở Hà Nội vào ngày 30/5/2025 khiến nạn nhân tử vong nhưng không bị truy cứu trách nhiệm. Tính đến 14 giờ ngày 12/8, đã có hơn 1.000.000 bài viết liên quan đến vụ việc kể trên. Sau đó, nhiều danh khoản Threads phản ánh việc Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đề nghị hạn chế khả năng tiếp cận bài viết về ông Nguyễn Sỹ Cương.
