THUẾ QUAN BÀI TOÁN KHÓ CỦA TỔNG THỐNG TRUMP
Thái Hóa Lộc
Tòa án Tối cao Mỹ ngày 20/2 phán quyết rằng phần lớn các mức thuế quan mà chính quyền Tổng thống Donald Trump ban hành năm ngoái là bất hợp pháp. Các thẩm phán cho rằng ông Trump đã vượt quá thẩm quyền khi viện dẫn Đạo luật Quyền hạn Kinh tế Khẩn cấp Quốc tế (IEEPA) được ban hành từ nhiều thập niên trước để áp thuế lên hàng hóa từ gần như mọi quốc gia…
Trước hết chúng ta cần biết thuế quan là gì?
Thuế quan hay thuế xuất nhập khẩu là tên gọi chung để gọi hai loại thuế trong lĩnh vực thương mại quốc tế. Đó là thuế nhập khẩu và thuế xuất khẩu. Thuế nhập khẩu là thuế đánh vào hàng hóa nhập khẩu, còn thuế xuất khẩu là thuế đánh vào hàng hóa xuất khẩu. Hiện nay, thuế quan là một trong những công cụ bảo hộ thương mại được sử dụng rộng rãi nhất, bên cạnh hạn ngạch xuất nhập khẩu. Các chính sách về thương mại, thuế và thuế quan thường được xếp cùng nhau do ảnh hưởng chung của chúng đối với các chính sách công nghiệp, chính sách nông nghiệp và chính sách đầu tư. Các khối thương mại là nhóm các quốc gia liên minh thỏa thuận giảm thiểu hay loại trừ thuế quan đối với thương mại trong khối, cũng như khả năng áp đặt thuế quan có hiệu quả lên hàng nhập khẩu từ ngoài khối hay hàng xuất khẩu ra ngoài khối. Liên minh hải quan của khối thường có biểu thuế quan ngoài chung, và theo các quy định đã thỏa thuận thì các quốc gia thành viên chia sẻ các khoản thu nhập từ thuế quan đối với hàng hóa nhập khẩu…
Hiện tương lai của các mức thuế của Mỹ với các đối tác thương mại chưa rõ ràng. Trong cuộc họp báo cùng ngày, ông Trump cho biết sẽ không từ bỏ chính sách kinh tế chủ chốt này và có thể áp thuế theo các đạo luật khác. Phán quyết của Tòa án Tối cao Mỹ chỉ áp dụng với các mức thuế được ban hành theo IEEPA. Điều đó bao gồm các mức thuế được áp riêng với từng quốc gia, như thuế 15% với hàng hóa từ Liên minh châu Âu.
Phần lớn đòn thuế của ông Trump năm ngoái được áp theo diện này, nhưng không phải tất cả. Các mức thuế theo ngành, như đối với nhôm, thép và xe hơi, vẫn được duy trì.
Đạo luật IEEPA được quốc hội Mỹ thông qua năm 1977, dưới thời tổng thống Jimmy Carter. Đạo luật trao quyền điều tiết thương mại cho tổng thống sau khi tuyên bố tình trạng khẩn cấp để đối phó "bất kỳ mối đe dọa bất thường nào nhằm vào an ninh quốc gia, chính sách đối ngoại hoặc kinh tế Mỹ bắt nguồn hoàn toàn hoặc phần lớn từ ngoài Mỹ". Đạo luật cho phép tổng thống "chặn các giao dịch, đóng băng tài sản để đối phó với nguy cơ" và phải báo cáo tình hình với quốc hội 6 tháng một lần. Trong trường hợp Mỹ bị tấn công, tổng thống có thể tịch thu tài sản có liên quan đến quốc gia, tổ chức hoặc cá nhân hỗ trợ cuộc tấn công đó.
Mặc dù chính sách thuế quan của Tổng thống Trump chưa thể vực dậy ngành sản xuất Mỹ hay giảm thâm hụt thương mại, chúng đã tạo ra một nguồn thu mới cho chính phủ liên bang đang gánh khoản nợ công khổng lồ. Giờ đây, tương lai của dòng tiền này đang trở nên khó đoán sau phán quyết của Tòa án Tối cao. Theo Văn phòng Ngân sách Quốc hội Mỹ, trước khi có phán quyết, các khoản thuế của ông Trump được kỳ vọng sẽ mang lại khoảng 3.000 tỷ USD doanh thu cho nước Mỹ trong 9 năm tới.
Tuy nhiên, các nhà kinh tế cho biết phán quyết của Tòa án Tối cao đã vô hiệu hóa các khoản thuế đóng góp vào khoảng một nửa nguồn thu đó, trong đó Trung tâm Nghiên cứu Ngân sách Đại học Yale ước tính mức thiệt hại rơi vào khoảng 1.500 tỷ USD. Chính vì lý do đó, ông Trump đã tuyên bố sẽ áp dụng loạt biểu thuế mới, bao gồm mức thuế đồng loạt 10%-15% với toàn bộ các nước trên thế giới, đủ để bù đắp cho khoản thiếu hụt trên. "Kết quả cuối cùng là chúng ta sẽ thu về nhiều tiền hơn," ông Trump khẳng định.
Thuế quan đã góp phần làm tăng vật giá ở Mỹ trong năm qua, dù không nghiêm trọng như một số chuyên gia từng lo ngại. Trung tâm Nghiên cứu Ngân sách Đại học Yale ước tính mỗi hộ gia đình Mỹ trong năm 2025 thiệt hại khoảng 400-1.800 USD tùy theo mức thu nhập vì chính sách thuế này. Chủ tịch Cục Dự trữ Liên bang Mỹ (Fed) Jerome H. Powell hồi tháng 12/2025 nhận định việc vật giá tăng cao do thuế là nguyên nhân chính khiến lạm phát vượt ngưỡng 2%.
Tuy nhiên, ngay cả khi các mức thuế theo IEEPA bị hủy, người tiêu dùng Mỹ khó có thể thấy hóa đơn mua sắm giảm ngay lập tức. "Thông thường giá đã tăng thì hiếm khi giảm trở lại. Nếu có, sẽ chỉ giảm nhẹ một chút", Joe Feldman, chuyên gia phân tích bán lẻ tại công ty Telsey Advisory Group. Do còn nhiều bất định về tương lai chính sách thuế, các công ty có thể ngần ngại giảm giá. Năm ngoái, nhiều doanh nghiệp Mỹ đã tích trữ hàng nhập khẩu trước khi mức thuế mới có hiệu lực để trì hoãn tăng giá. Lượng hàng dự trữ này đã bắt đầu cạn vào cuối năm, nhưng việc hủy thuế theo IEEPA có thể ngăn các đợt tăng giá tiếp theo.
Dù chính sách thuế của ông Trump bị bác, người tiêu dùng Mỹ nhiều khả năng sẽ không được hoàn tiền, theo Rachel Lerman, nhà phân tích của Washington Post. Thuế quan chủ yếu do các công ty nhập khẩu nộp trong quá trình làm thủ tục với Cơ quan Hải quan và Biên phòng Mỹ (CBP). Người tiêu dùng chỉ gián tiếp chịu chi phí qua việc tăng giá hàng hóa, chứ không trực tiếp nộp thuế. Việc doanh nghiệp hoàn lại phần giá đã tăng cho khách hàng là rất khó, theo giới quan sát.
Năm ngoái, ông Trump nhiều lần nói sẽ dùng nguồn thu từ thuế quan, khoảng 200 tỷ USD tính đến giữa tháng 12, để chia cho người dân Mỹ. Tuy nhiên, kế hoạch này gặp nhiều rào cản, trong đó có việc nguồn thu phải được quốc hội phân bổ trước khi sử dụng. Nhưng các doanh nghiệp Mỹ chịu thiệt hại từ chính sách thuế này có thể được bồi hoàn, theo Lerman. Hiện đã có quy trình để các nhà nhập khẩu điều chỉnh hoặc khiếu nại khoản thuế đã nộp. Nhiều công ty có thể tận dụng cơ chế này để yêu cầu hoàn tiền.
Tuy nhiên, chính phủ Mỹ chưa cho biết liệu việc hoàn tiền sẽ diễn ra như thế nào hoặc mất bao lâu. Tòa án Tối cao cũng không đề cập vấn đề này trong phán quyết ngày 20/2. Ông Trump trong cuộc họp báo sau đó chỉ trích tòa án vì không làm rõ vấn đề hoàn tiền và nói có thể phải mất "2 năm kiện tụng" để giải quyết.
Nhiều doanh nghiệp đã chuẩn bị cho khả năng được hoàn tiền, trong đó một số thậm chí đã bắt đầu gửi đơn yêu cầu hoàn thuế lên CBP ngay cả trước phán quyết được đưa ra. Costco, một trong những hãng bán lẻ lớn nhất Mỹ, hồi cuối tháng 11/2025 khởi kiện cơ quan hải quan Mỹ và cho rằng cần có hành động pháp lý riêng để đảm bảo quyền được hoàn thuế.
Theo giới quan sát Tổng thống Trump khó có thể từ bỏ hoàn toàn ý tưởng áp thuế. Các thành viên trong chính quyền của ông đã thảo luận những phương thức khác nhau để áp thuế với các đối tác. Sau các phiên tranh tụng tại Tòa án Tối cao, ông Trump nói với phóng viên rằng đội ngũ của ông sẽ "xây dựng kế hoạch dự phòng".
Giới chuyên gia cho hay có những cách truyền thống hơn để thực thi chính sách thuế quan, trong đó có cơ chế áp đặt thuế theo ngành đối với nhôm, thép và đồng. Những loại thuế này thường được đưa ra sau một cuộc điều tra của chính phủ và mang tính cụ thể hơn so với mức thuế áp đặt trên diện rộng mà ông Trump tiến hành năm ngoái. Trong buổi họp báo ngày 20/2 nói sau phán quyết của Tòa án Tối cao, chính phủ ông Trump sẽ sử dụng Điều 122 của Đạo luật Thương mại năm 1974 để áp thuế 10% đối với tất cả các nước. Đạo luật này cho phép chính quyền áp thuế trong vòng 150 ngày, sau đó nó phải được đưa ra bỏ phiếu tại Hạ viện Mỹ.
Ông còn tuyên bố sẽ áp đặt một vài mức thuế mới theo Điều 301 của Đạo luật này đối với các hành vi thương mại không công bằng. Patrick Childress, luật sư thương mại quốc tế tại Holland & Knight kiêm cựu trợ lý tổng cố vấn Văn phòng Đại diện Thương mại Mỹ, nhận định trong thời gian áp thuế tạm thời, chính quyền Trump có thể thực hiện các cuộc điều tra để đưa ra mức thuế cụ thể với từng quốc gia.
"Tôi nghĩ đây là con đường mà chính quyền có khả năng lựa chọn cao nhất vì nó giúp họ xử lý vấn đề nhanh chóng. Họ có thể linh hoạt điều chỉnh mức thuế cao hoặc thấp và kết quả là các mức thuế riêng cho từng quốc gia giống như đã làm với đạo luật IEEPA", Childress nói.
Thuế quan chính phủ của Tổng thống Trump sẽ còn nhiều thay đổi, điều này có thể đồng nghĩa với việc người tiêu dùng Mỹ sẽ không thấy điều gì khác lạ hơn sau phán quyết của Tối Cao Pháp Viện Hoa Kỳ.
