HOA KỲ ĐÃ THAY ĐỔI TRẬT TỰ THẾ GIỚI TỪ CUỘC CHIẾN IRAN
Thái Hóa Lộc
Cái gọi là "Trật tự Thế giới dựa trên luật lệ" đã bắt đầu chuyển hướng từ ngày cuối cùng của tháng 2 năm 2026 khi Hoa Kỳ và Irael tấn công Iran. Đã đến lúc nước Mỹ ngừng đóng vai "người bảo vệ" cho một tòa lâu đài cát và bắt đầu xây dựng một trật tự mới dựa vào viễn ảnh tương lai khi Iran có bom hạt nhân.
Liên Hiệp Quốc hiện nay không khác gì một "câu lạc bộ tranh luận" lỗi thời và bất lực. Nga đã chứng minh rằng các nghị quyết của Liên Hiệp Quốc chỉ là những tờ giấy lộn khi hàng trăm xe tăng tràn vào Ukraine, một quốc gia có độc lập có chủ quyền. Một thành viên thường trực Hội đồng Bảo an ngang nhiên xé bỏ luật chơi, khiến tính chính danh của tổ chức này trở về con số không. Trong khi Trung Cộng không chỉ sách nhiễu Thái Bình Dương, họ đang thực hiện một cuộc xâm lược chậm bằng cách quân sự hóa các thực thể địa lý, bất chấp luật pháp quốc tế (UNCLOS). Việc Bắc Kinh coi thường phán đoán của tòa án quốc tế là minh chứng rõ nhất cho việc: Luật lệ chỉ dành cho kẻ yếu, còn kẻ mạnh thì tự tạo ra luật.
Với Iran, một nước Hồi giáo quá khích đã biến các lệnh cấm vận thành trò đùa. Bất chấp mọi nỗ lực ngoại giao nhu nhược, Iran vẫn tiến gần đến ngưỡng vũ khí nguyên tử, đe dọa trực tiếp đến sự tồn vong của các đồng minh chiến lược và sự ổn định của Trung Đông.
Nước Mỹ không thể tiếp tục lãng phí tài nguyên để duy trì một hệ thống, một “trật tự” mà nhiều kẻ khác đang lợi dụng để lớn mạnh. Trật tự mới phải được định nghĩa lại bằng các nguyên tắc thực dụng.
Trật tự cũ đã sụp đổ dưới sức nặng của sự phản bội, sự yếu hèn và tham vọng soán ngôi. Thay vì cố gắng hàn gắn một bình gốm đã vỡ, Mỹ cần đập tan nó để đúc nên một thanh kiếm mới. Mỹ đã thay đổi và một trật tự mới do Mỹ dẫn dắt, dựa trên sức mạnh thực tế và sự trừng phạt đích đáng cho những kẻ thách thức, là con đường duy nhất để bảo vệ nền Văn Minh Nhân Loại.
Về mô hình trật tự hai cực. Cho dù Trung Cộng và Hoa Kỳ tiếp tục cạnh tranh và có xu hướng đối đầu chiến lược trên nhiều lĩnh vực, trong đó có cả về giá trị, mô hình phát triển. Hiện tại chưa thấy dấu hiệu hai siêu cường này đi đến thỏa hiệp phân chia khu vực ảnh hưởng. Quan trọng hơn, Mỹ và Trung Cộng đều không thể độc lập tương tác quyền lực với nhau, mà phải dựa vào các mối quan hệ song phương, đa phương với các chủ thể quyền lực khác, nhất là với Liên Âu, Nhật Bản, Nga, Ấn Độ v.v.. Các nước, thực thể này khó có thể chấp nhận Mỹ và Trung Cộng đứng trên lưng họ để phân chia lợi ích. Trong khi đó, cộng đồng quốc tế, nhất là Liên hiệp quốc, trong đó có 5 Ủy viên thường trực Hội đồng bảo an có quyền phủ quyết khó chấp nhận để hai siêu cường Mỹ - Trung giữ vai trò lãnh đạo thế giới. Mặc dù cuộc chiến ở Ukraine đã và đang góp phần làm tăng sự phân cực, chia rẽ thế giới, trong đó Liên Âu và các đồng minh khác đứng về phía Mỹ chống lại Nga và xu hướng Nga thắt chặt quan hệ hơn với Trung Cộng, nhưng chúng chưa thể tạo ra bước ngoặt làm cho thế giới hình thành trật tự thế giới hai cực Mỹ - Trung. Chính vì vậy, hiện tại chưa hình thành trật tự hai cực Mỹ - Trung cả về mô hình cùng phân chia, “công quản” thế giới và kiểu mô hình đối đầu nhau.
Về mô hình trật tự đa cực. Mặc dù Mỹ và Trung Cộng là hai siêu cường mạnh nhất thế giới nhưng họ chưa đủ nguồn lực để giải quyết các vấn đề an ninh ngày càng phức tạp đang nổi lên của thế giới. Trong khi đó, các nước, thực thể khác như Nga, Châu Âu , Nhật Bản hay Ấn Độ, thậm chí cả các nước tầm trung như Hàn Quốc, Úc, Ba tây, Nam Phi, Mễ Tây Cơ, Nam Dương... đều có xu hướng tự chủ chiến lược về tài chính, công nghệ, và cả về an ninh - quốc phòng, tiếp tục theo đuổi vừa hợp tác, vừa cạnh tranh với cả Mỹ và Trung Cộng, tăng cường tầm ảnh hưởng của mình ra thế giới và ủng hộ một thế giới đa cực.
Ngay cả ASEAN, một tổ chức liên kết khá lỏng lẻo và đang bị các siêu cường lôi kéo, nhưng ASEAN vẫn giữ “vai trò trung tâm”, tiếp tục theo đuổi cân bằng tích cực trong quan hệ với các nước lớn. Các nước, nhất là các nước đang phát triển đang lựa chọn hợp tác theo “mạng lưới” để đa phương hóa, đa dạng hóa các lợi ích hợp tác, tránh đối đầu hay lựa chọn phe theo cực.
Điều quan trọng không kém là xu hướng phi tập trung hóa tài chính thế giới, sự gia tăng quyền lực của các công ty xuyên quốc gia, các chủ thể phi nhà nước, sự phụ thuộc lẫn nhau giữa các nền kinh tế, nhất là sự gắn kết của hệ thống kinh doanh mạng, chuỗi cung ứng toàn cầu và đặc biệt là sự phát triển của công nghệ số, nhất là của internet đang trở thành một lực lượng mạnh mẽ hơn.
Các nước trên thế giới, kể cả các nước nhỏ cũng đang tận dụng cơ hội bùng nổ của Cách mạng công nghiệp lần thứ tư để làm chủ chiến lược của mình. Chính những yếu tố này làm cho trật tự thế giới hiện nay có chiều hướng hình thành một trật tự thế giới đa cực, nhưng trật tự đa cực vẫn chưa được thiết lập và nó chưa trở thành một mô hình chi phối các quan hệ quốc tế.
Từ những lập luận trên, có thể đưa ra nhận xét rằng, hiện nay xét về mô hình trật tự thế giới dựa trên sự phân bố quyền lực thì chưa định hình một dạng “cực” nào cụ thể. Hiện tại, trật tự thế giới không phải là một cực, hai cực hay đa cực, mà là một thế giới “loạn cực”, “vô cực”. Còn xét về trạng thái thì trật tự thế giới hiện nay đang ở thế giằng co giữa “một cực” và “đa cực”, cho dù xu hướng đa cực có phần trội hơn. Hay nói một cách khác, thế giới hiện đang trong thời kỳ quá độ từ đơn cực sang đa cực, nhưng quá trình này vẫn chưa thực sự rõ ràng bởi các cường quốc như Mỹ, Trung Cộng và Nga đang quyết tâm giành thế thắng về mình và thế giới đang bị phân mảng, phân cực theo phe nhóm bởi tác động của cạnh tranh, có xu hướng đối đầu Mỹ - Trung và nhất là đối đầu Nga.
Mặc dù xu hướng đa cực có phần trội hơn đơn cực, nhưng hiện nay, Mỹ vẫn là nước có nhiều quyền lực nhất bởi nước này có ưu thế khá vượt trội về quân sự và công nghệ cũng như sức mạnh kinh tế và quan hệ đồng minh. Chính điều này làm cho các nước, nhất là các nước lớn luôn đề cao sức mạnh và sẵn sàng đưa ra luật chơi, sử dụng sức mạnh của mình để đạt các mục tiêu khác nhau, trong đó có mục tiêu địa chính trị cho dù chúng đi ngược lại các cam kết, luật lệ quốc tế đã được công nhận.
Từ phân tích sự hình thành các trật tự và loại hình trật tự thế giới trong lịch sử và sự biến động tương quan sức mạnh, tầm ảnh hưởng của các cường quốc trong đời sống kinh tế, chính trị thế giới hiện nay.
Trong lịch sử của trật tự thế giới dựa trên phân bố quyền lực theo “cực”: Trước hết là trật tự thế giới đa cực, trật tự này được tính từ khi Hòa ước Westphalia được ký kết vào năm 1648 và kéo dài đến Thỏa thuận Yalta được ký kết vào năm 1945. Trật tự này được hình thành gắn liền với sự ra đời của các quốc gia - dân tộc ở châu Âu, trong đó bình đẳng chủ quyền, độc lập chính trị và toàn vẹn lãnh thổ của các quốc gia, giải quyết tranh chấp bằng biện pháp hòa bình ngày càng được tôn trọng và từng bước trở thành nguyên tắc cơ bản trong quan hệ quốc tế.
Sự sắp đặt trật tự thế giới theo “cực” vẫn còn khá phổ biến trong giới hoạch định và thực thi chính sách quốc gia, nhất là ở Mỹ thì trật tự thế giới dựa trên luật lệ vẫn đang khá thịnh hành và chi phối quan hệ quốc tế hiện nay, đó là Liên hiệp quốc và hệ thống Bretton Woods, trong đó có các định chế chủ chốt như WTO, WB và IMF. Hiện nay, trật tự này đang bị thách thức nghiêm trọng bởi các nước lớn luôn đề cao sức mạnh và sẵn sàng đưa ra luật chơi riêng của mình, sử dụng sức mạnh, can thiệp vào công việc nội bộ của nước khác để đạt các mục tiêu khác nhau, trong đó có mục tiêu địa chính trị. Chính vì vậy, các quốc gia - dân tộc, chủ thể chính trong quan hệ quốc tế phải có nỗ lực mới để cải tổ, đổi mới hay xây dựng lại một trật tự quốc tế dựa trên luật lệ công bằng hơn.
Trước mắt qua kinh nghiệm “tình đồng minh” của cuộc chiến Iran, chắc chắn Hoa Kỳ sẽ ưu tiên rời khỏi các tổ chức quốc tế không hiệu quả và thay thế bằng các liên minh quân sự - kinh tế chọn lọc, nơi chỉ có những quốc gia cùng giá trị và lợi ích cốt lõi được tham gia và hoàn toàn xóa bỏ hình thức đa phương. Định luật duy nhất giữ cho thế giới không rơi vào hỗn loạn không phải là "đạo đức giả" của luật quốc tế, mà là sự răn đe tuyệt đối từ kho vũ khí và tầm ảnh hưởng của Mỹ. Hoà bình chính cần phải thông qua sức mạnh.
